HACCP-04-02 | MODUL 4

APAKAH LIKELIHOOD ATAU KEBARANGKALIAN BERLAKU?

Kategori: HACCP
Siri: Pembelajaran HACCP KUDEN Academy
Modul: 4 — Penilaian Risiko
Artikel: HACCP-04-02
Tahap: Asas
KUDEN ACADEMY

MENGAPAKAH LIKELIHOOD PERLU DIFAHAMI?

Dalam HACCP-04-01, kita telah memahami severity, iaitu sejauh mana serius kesan sesuatu hazard jika pengguna terdedah kepadanya.

Sekarang kita melihat komponen kedua dalam penilaian risiko:

LIKELIHOOD — KEBARANGKALIAN BERLAKU

Soalan asasnya ialah:

“Sejauh manakah munasabah hazard atau kesan buruk yang berkaitan dengannya boleh berlaku dalam keadaan produk dan proses yang sedang dinilai?”

Likelihood bukan tekaan.

Ia juga bukan sekadar berdasarkan pengalaman:

“Selama ini tidak pernah berlaku.”

Penilaian yang baik perlu mengambil kira produk, proses, sejarah, keadaan operasi, kawalan yang relevan dan bukti yang tersedia.

1. APAKAH YANG DIMAKSUDKAN DENGAN LIKELIHOOD?

Secara praktikal dalam pembelajaran HACCP, likelihood ialah kebarangkalian atau kemungkinan sesuatu kejadian berkaitan hazard berlaku dalam keadaan yang sedang dinilai.

Kita cuba memahami sama ada kejadian tersebut:

jarang;

mungkin berlaku;

kerap berlaku;

atau berada pada tahap lain mengikut sistem penilaian yang digunakan.

Tetapi tujuan sebenar bukan sekadar memilih perkataan atau nombor.

Tujuannya ialah menjawab:

“Apakah alasan kita mengatakan kejadian ini jarang, mungkin atau kerap berlaku?”

2. APAKAH PERBEZAAN ANTARA LIKELIHOOD DAN SEVERITY?

Kedua-duanya tidak boleh dicampurkan.

Severity bertanya:

“Jika berlaku, sejauh manakah serius kesannya?”

Likelihood bertanya:

“Sejauh manakah munasabah ia boleh berlaku?”

Contohnya, sesuatu hazard boleh mempunyai kesan yang sangat serius tetapi kemungkinan berlakunya mungkin berbeza mengikut produk dan proses.

Oleh itu:

SERIUS ≠ SEMESTINYA KERAP

dan

KERAP ≠ SEMESTINYA PALING SERIUS

Cara kedua-duanya dinilai bersama akan dibincangkan dalam HACCP-04-03.

3. APAKAH FAKTOR YANG BOLEH MEMPENGARUHI LIKELIHOOD?

Likelihood tidak sepatutnya ditentukan berdasarkan satu faktor sahaja.

Antara perkara yang boleh dipertimbangkan ialah:

• sifat bahan mentah;

• sejarah hazard pada bahan atau produk;

• keadaan proses;

• peluang pencemaran;

• keadaan penyimpanan;

• pengendalian pekerja;

• keadaan peralatan;

• kawalan sedia ada yang relevan;

• sejarah penyimpangan;

• keputusan ujian atau pemantauan;

• maklumat pembekal; dan

• bukti saintifik atau industri yang berkaitan.

Tidak semua faktor ini diperlukan untuk setiap hazard.

Kita memilih maklumat yang benar-benar berkaitan dengan situasi yang dinilai.

4. MENGAPAKAH BAHAN MENTAH PENTING DALAM MENILAI LIKELIHOOD?

Sesetengah hazard mempunyai hubungan yang diketahui dengan bahan mentah tertentu.

Oleh itu pasukan HACCP perlu bertanya:

Apakah hazard yang diketahui berkaitan dengan bahan ini?

Adakah pembekal mempunyai kawalan yang sesuai?

Adakah terdapat spesifikasi penerimaan?

Apakah sejarah prestasi bahan tersebut?

Adakah terdapat data atau bukti yang relevan?

Contohnya, penilaian hazard pada ayam mentah tidak boleh dibuat sama seperti penilaian pada bahan pembungkusan.

Bahan berbeza mempunyai profil hazard dan keadaan pendedahan yang berbeza.

5. MENGAPAKAH PROSES PENGELUARAN MEMPENGARUHI LIKELIHOOD?

Hazard bergerak melalui proses.

Seperti yang telah dipelajari dalam HACCP-03-07, hazard boleh:

diperkenalkan;

meningkat;

bertahan;

dikawal;

atau diperkenalkan semula.

Oleh itu, apabila menilai likelihood kita perlu melihat apa yang sebenarnya berlaku kepada hazard sepanjang proses.

Contohnya:

Adakah terdapat peluang pencemaran silang?

Adakah proses mampu mengawal hazard tertentu?

Bolehkah hazard bertahan?

Adakah produk terdedah semula selepas pemprosesan?

Likelihood mesti dinilai berdasarkan proses sebenar, bukan proses yang kita andaikan berlaku.

6. ADAKAH SEJARAH KEJADIAN BOLEH DIGUNAKAN?

Ya.

Rekod sejarah boleh menjadi maklumat yang sangat berguna.

Contohnya:

• aduan pelanggan;

• keputusan ujian;

• penyimpangan proses;

• produk ditahan atau ditolak;

• penemuan audit;

• masalah pembekal;

• kejadian pencemaran; dan

• rekod dalaman lain yang berkaitan.

Tetapi terdapat satu perangkap besar.

Jangan berkata:

“Tidak pernah berlaku sebelum ini, jadi likelihood mesti rendah.”

Ketiadaan rekod kejadian tidak semestinya membuktikan sesuatu hazard mustahil berlaku.

Mungkin:

pemantauan tidak mencukupi;

ujian tidak dilakukan;

kejadian tidak dikesan;

atau keadaan proses telah berubah.

Sejarah ialah satu sumber bukti, bukan satu-satunya bukti.

7. BAGAIMANAKAH KAWALAN SEDIA ADA MEMPENGARUHI PENILAIAN?

Ini perlu dilakukan dengan berhati-hati.

Sesebuah premis mungkin mempunyai kawalan seperti:

• program pembekal;

• pengasingan bahan;

• kawalan suhu;

• pembersihan dan sanitasi;

• pemeriksaan;

• kawalan proses; atau

• langkah pencegahan lain.

Pasukan perlu memahami:

Apakah kawalan itu?

Adakah ia benar-benar dilaksanakan?

Adakah terdapat bukti ia berfungsi?

Jangan menurunkan likelihood hanya kerana terdapat SOP di dalam fail.

KAWALAN DI ATAS KERTAS ≠ BUKTI KAWALAN BERKESAN

Penilaian perlu melihat keadaan operasi sebenar.

8. ADAKAH PERUBAHAN PROSES BOLEH MENGUBAH LIKELIHOOD?

Ya.

Likelihood bukan sesuatu yang semestinya kekal selama-lamanya.

Ia boleh berubah apabila berlaku perubahan seperti:

• pembekal baharu;

• bahan mentah baharu;

• formulasi baharu;

• peralatan baharu;

• perubahan susun atur;

• peningkatan kapasiti pengeluaran;

• perubahan proses;

• perubahan penyimpanan; atau

• perubahan cara produk digunakan.

Sebab itu penilaian yang dibuat beberapa tahun dahulu tidak semestinya masih sesuai tanpa semakan.

Prinsipnya:

APABILA KEADAAN BERUBAH → PENILAIAN MUNGKIN PERLU DISEMAK

9. BOLEHKAH LIKELIHOOD DIKATEGORIKAN?

Ya.

Organisasi boleh menggunakan kategori yang jelas dan konsisten.

Sebagai contoh pembelajaran:

Kategori	Gambaran Umum
Rendah	Tidak dijangka berlaku dalam keadaan biasa, berdasarkan bukti yang ada
Sederhana	Boleh berlaku dalam keadaan tertentu dan terdapat kemungkinan yang munasabah
Tinggi	Dijangka atau diketahui boleh berlaku dengan lebih kerap dalam keadaan yang dinilai

Ini hanyalah contoh struktur pembelajaran, bukan skala wajib untuk semua organisasi.

Ada organisasi menggunakan:

3 tahap;

4 tahap;

atau 5 tahap.

Perkara paling penting ialah:

SETIAP TAHAP MESTI MEMPUNYAI DEFINISI YANG JELAS.

10. ADAKAH SKOR LIKELIHOOD MEMPUNYAI MAKNA UNIVERSAL?

Tidak.

Jika sesebuah organisasi menggunakan:

1 = rendah

2 = sederhana

3 = tinggi

angka tersebut hanya bermakna apabila definisinya diketahui.

Menulis:

Likelihood = 3

tanpa alasan tidak banyak membantu.

Kita perlu boleh menjawab:

Mengapa 3?

Apakah bukti?

Apakah keadaan proses?

Apakah data yang digunakan?

Jadi:

SKOR + ALASAN + BUKTI

lebih bermakna daripada:

SKOR SAHAJA

11. BAGAIMANAKAH CONTOH AYAM MASAK MEMBANTU KITA MEMAHAMI LIKELIHOOD?

Bayangkan sebuah premis menghasilkan ayam masak.

Satu patogen relevan dikenal pasti pada ayam mentah.

Pasukan tidak sepatutnya terus menulis:

Likelihood = tinggi

hanya kerana patogen itu terkenal berkaitan dengan ayam.

Mereka perlu melihat konteks:

Apakah keadaan bahan mentah?

Apakah kawalan pembekal?

Bagaimanakah ayam dikendalikan?

Adakah terdapat peluang pencemaran silang?

Apakah proses yang digunakan?

Bolehkah pencemaran berlaku selepas memasak?

Apakah rekod operasi menunjukkan kawalan berjalan seperti yang dirancang?

Barulah penilaian menjadi lebih bermakna.

Cara fikirnya:

HAZARD → SUMBER → PROSES → PELUANG BERLAKU → BUKTI → LIKELIHOOD

12. BAGAIMANAKAH CONTOH SERPIHAN LOGAM DINILAI?

Bayangkan terdapat mesin pemotong dalam proses.

Kita telah mengenal pasti serpihan logam sebagai hazard fizikal yang berpotensi.

Untuk menilai likelihood, kita boleh melihat:

Adakah bahagian mesin mudah mengalami kehausan?

Adakah kerosakan pernah berlaku?

Adakah pemeriksaan dilakukan?

Adakah penyelenggaraan dilaksanakan?

Adakah terdapat sejarah serpihan ditemui?

Adakah reka bentuk mesin membolehkan serpihan masuk terus ke produk?

Kita tidak memberi skor hanya kerana:

“Mesin dibuat daripada logam.”

Kita menilai bagaimana hazard boleh berlaku dalam proses sebenar.

13. APAKAH BUKTI YANG BOLEH MENYOKONG PENILAIAN LIKELIHOOD?

Antara bukti yang boleh digunakan ialah:

• data dalaman;

• rekod monitoring;

• keputusan ujian;

• trend aduan;

• sejarah penyimpangan;

• laporan audit;

• rekod penyelenggaraan;

• maklumat pembekal;

• data industri;

• literatur saintifik;

• maklumat pihak berkuasa; dan

• pengalaman operasi yang didokumentasikan.

Tidak semestinya semua bukti digunakan serentak.

Yang penting ialah bukti tersebut:

relevan;

munasabah;

dan berkaitan dengan hazard serta keadaan yang dinilai.

14. APAKAH CHECKLIST ASAS UNTUK MENILAI LIKELIHOOD?

Bil.	Soalan Semakan	Ya	Tidak
1	Adakah hazard dikenal pasti secara spesifik?	☐	☐
2	Adakah sumber hazard diketahui?	☐	☐
3	Adakah bahan mentah yang berkaitan difahami?	☐	☐
4	Adakah proses sebenar telah diteliti?	☐	☐
5	Adakah peluang hazard diperkenalkan atau bertahan dipertimbangkan?	☐	☐
6	Adakah kawalan sedia ada benar-benar dilaksanakan?	☐	☐
7	Adakah sejarah kejadian atau penyimpangan disemak?	☐	☐
8	Adakah perubahan proses terkini dipertimbangkan?	☐	☐
9	Adakah bukti menyokong kategori likelihood?	☐	☐
10	Adakah alasan penilaian boleh diterangkan?	☐	☐

Jika jawapan penting masih “Tidak”:

JANGAN TEKA SKOR → CARI MAKLUMAT → SEMAK PROSES → NILAI BUKTI → BARU TENTUKAN LIKELIHOOD

15. BAGAIMANAKAH KITA BERFIKIR SEPERTI SEORANG AHLI HACCP?

Apabila menilai likelihood, jangan bermula dengan:

“Saya rasa jarang berlaku.”

Tanya:

Apakah hazardnya?

↓

Dari mana ia boleh datang?

↓

Bagaimanakah ia boleh berlaku dalam proses kita?

↓

Apakah keadaan yang meningkatkan atau mengurangkan peluang kejadian?

↓

Apakah bukti yang kita ada?

↓

Apakah kategori likelihood yang boleh dipertahankan?

Cara fikirnya:

HAZARD → SUMBER → LALUAN → PROSES → BUKTI → LIKELIHOOD

Inilah beza antara meneka kebarangkalian dengan menilai kebarangkalian.

APAKAH KESILAPAN LAZIM KETIKA MENILAI LIKELIHOOD?

Antara kesilapan yang perlu dielakkan ialah:

• mencampurkan likelihood dengan severity;

• memberi skor berdasarkan perasaan;

• menganggap “tidak pernah berlaku” bermaksud mustahil berlaku;

• menyalin skor daripada produk atau kilang lain;

• mengabaikan perubahan bahan, proses atau pembekal;

• menganggap SOP sahaja membuktikan kawalan berkesan;

• menggunakan kategori tanpa definisi;

• tidak menyimpan alasan atau bukti bagi skor; dan

• mengubah skor semata-mata untuk mendapatkan keputusan akhir yang dikehendaki.

APAKAH PERKARA UTAMA YANG PERLU DIINGAT?

Likelihood menjawab persoalan:

“SEJAUH MANAKAH MUNASABAH KEJADIAN BERKAITAN HAZARD INI BOLEH BERLAKU DALAM KEADAAN YANG DINILAI?”

Penilaiannya perlu melihat:

SUMBER

↓

PROSES

↓

PELUANG BERLAKU

↓

KAWALAN

↓

SEJARAH / DATA

↓

BUKTI

↓

LIKELIHOOD

Likelihood bukan tekaan dan bukan sekadar nombor dalam matriks.

APAKAH PESANAN UNCLE KUDEN?

“Bila menilai likelihood, jangan terlalu mudah berkata ‘selama ini tak pernah berlaku’. Tanya dahulu sama ada kita benar-benar mempunyai bukti. Fahami dari mana hazard boleh datang, bagaimana ia boleh masuk atau bertahan dalam proses dan sama ada kawalan kita benar-benar berfungsi. Dalam HACCP, jarang berlaku mesti ada alasan — sama seperti kerap berlaku juga mesti ada bukti.”

APAKAH ISTILAH PENTING YANG PERLU DIFAHAMI?

Likelihood — Kebarangkalian
Kemungkinan sesuatu kejadian berkaitan hazard berlaku dalam keadaan yang sedang dinilai.

Probability — Kebarangkalian
Istilah umum bagi kemungkinan sesuatu kejadian berlaku. Penggunaannya boleh menjadi lebih kuantitatif bergantung pada kaedah penilaian.

Historical Data — Data Sejarah
Maklumat daripada kejadian, rekod, keputusan ujian atau pengalaman operasi terdahulu yang relevan.

Trend — Trend / Corak
Pola perubahan atau kejadian yang dapat dikenal pasti daripada data dalam sesuatu tempoh.

Existing Control — Kawalan Sedia Ada
Langkah kawalan yang telah dilaksanakan dan relevan kepada hazard yang sedang dinilai.

Evidence — Bukti
Maklumat yang boleh digunakan untuk menyokong alasan dan keputusan penilaian.

BOLEHKAH KITA MENGUJI KEFAHAMAN SENDIRI?

1. Apakah yang dimaksudkan dengan likelihood?

2. Apakah perbezaan likelihood dengan severity?

3. Mengapakah likelihood tidak boleh ditentukan berdasarkan tekaan?

4. Apakah faktor yang boleh mempengaruhi likelihood?

5. Mengapakah bahan mentah perlu dipertimbangkan?

6. Bagaimanakah proses boleh mempengaruhi likelihood?

7. Adakah “tidak pernah berlaku” membuktikan likelihood rendah?

8. Bagaimanakah kawalan sedia ada boleh mempengaruhi penilaian?

9. Mengapakah perubahan proses perlu dipertimbangkan?

10. Adakah skor likelihood mempunyai makna universal?

11. Apakah bukti yang boleh digunakan?

12. Mengapakah alasan di sebalik skor perlu direkodkan?

13. Apakah urutan pemikiran yang betul sebelum menentukan likelihood?

APAKAH RUJUKAN ASAS YANG DIGUNAKAN?

Rujukan asas siri ini ialah Codex Alimentarius — General Principles of Food Hygiene (CXC 1-1969) serta bukti saintifik, teknikal dan data operasi yang relevan dengan hazard, produk dan proses yang dinilai.

Dalam penggunaan sebenar, kategori likelihood perlu mempunyai definisi yang jelas, digunakan secara konsisten dan mempunyai alasan yang boleh dipertahankan.

Prinsipnya:

Jangan tentukan likelihood berdasarkan andaian. Tentukan berdasarkan keadaan sebenar dan bukti yang relevan.

APAKAH YANG AKAN KITA PELAJARI SETERUSNYA?

Sekarang kita telah memahami dua komponen secara berasingan:

HACCP-04-01

SEVERITY

Jika berlaku, sejauh manakah serius kesannya?

dan

HACCP-04-02

LIKELIHOOD

Sejauh manakah munasabah ia boleh berlaku?

Artikel seterusnya ialah:

HACCP-04-03 — Bagaimanakah Severity dan Likelihood Dinilai Bersama?

Di situlah kita akan mula menyatukan kedua-duanya:

HAZARD

↓

SEVERITY + LIKELIHOOD

↓

PENILAIAN RISIKO

Tetapi kita masih belum akan terburu-buru menentukan CCP.

Selepas memahami penilaian bersama, barulah kita bergerak kepada HACCP-04-04 — Significant Hazard dan kemudian penggunaan matriks risiko dalam HACCP-04-05.

Dengan urutan ini, kita memahami logik penilaian terlebih dahulu sebelum menggunakan alat dan skor.