PM-13E-02 | MODUL 5.2

JENIS BAHAN DAN SISTEM PEMBUNGKUSAN MAKANAN SEJUK BEKU

Memilih Bahan Pembungkusan Berdasarkan Sifat dan Kesesuaian Produk

Kategori: Teknologi Pemprosesan Makanan
Siri: PM-13 — Teknologi Makanan Sejuk Beku
Modul: 5 — Pembungkusan, Penyimpanan dan Rantaian Sejuk
Submodul: 5.2 — Jenis Bahan dan Sistem Pembungkusan Makanan Sejuk Beku
Kod Artikel: PM-13E-02
Penerbit: KUDEN ACADEMY

PENGENALAN

Dalam industri makanan sejuk beku, pemilihan bahan pembungkusan merupakan keputusan teknikal yang mempunyai pengaruh langsung terhadap prestasi perlindungan, ketahanan fizikal, kos pengeluaran dan kesesuaian produk sepanjang penyimpanan serta pengedaran. Walaupun pelbagai bahan pembungkusan boleh didapati di pasaran, tidak semua bahan mempunyai sifat yang sesuai untuk digunakan pada suhu rendah atau bagi semua kategori makanan.

Pengusaha makanan sering berhadapan dengan pelbagai pilihan pembungkusan yang mempunyai rupa hampir sama, tetapi sebenarnya berbeza dari segi komposisi, ketebalan, sifat penghalang dan ketahanan mekanikal. Dua beg plastik yang kelihatan serupa, misalnya, mungkin mempunyai prestasi yang sangat berbeza apabila digunakan untuk membungkus ikan, daging, sayur-sayuran atau makanan siap dimasak.

Perbezaan tersebut berlaku kerana bahan pembungkusan dihasilkan menggunakan polimer dan struktur yang mempunyai sifat tersendiri. Sesetengah bahan memberikan perlindungan yang baik terhadap wap air, manakala bahan lain lebih sesuai digunakan untuk meningkatkan ketahanan terhadap oksigen, tusukan atau tekanan fizikal.

Dalam pengeluaran komersial, pembungkusan juga boleh terdiri daripada gabungan beberapa lapisan bahan. Setiap lapisan dipilih untuk menjalankan fungsi tertentu supaya keseluruhan struktur mempunyai prestasi yang lebih baik berbanding penggunaan satu bahan sahaja.

Oleh itu, pengusaha perlu memahami ciri asas bahan pembungkusan sebelum membuat keputusan pembelian. Pemilihan berdasarkan harga, ketebalan atau penampilan semata-mata boleh menyebabkan bahan yang digunakan tidak sepadan dengan keperluan produk.

Artikel ini akan membincangkan jenis bahan dan sistem pembungkusan yang lazim digunakan dalam industri makanan sejuk beku, sifat teknikal yang perlu dinilai serta pertimbangan praktikal bagi membantu pengusaha memilih pembungkusan yang sesuai.

1. MEMAHAMI KATEGORI BAHAN PEMBUNGKUSAN

Bahan pembungkusan makanan boleh dibahagikan kepada beberapa kategori utama, termasuk bahan berasaskan polimer plastik, kertas, papan gentian, logam dan gabungan pelbagai bahan. Setiap kategori mempunyai ciri fizikal serta fungsi yang berbeza bergantung kepada struktur dan cara penggunaannya.

Dalam industri makanan sejuk beku, bahan berasaskan polimer digunakan secara meluas kerana boleh dihasilkan dalam bentuk filem, beg, bekas atau struktur pembungkusan yang mempunyai sifat tertentu. Bahan ini boleh direka untuk memberikan kelenturan, ketahanan dan perlindungan yang sesuai dengan keadaan penyimpanan.

Kertas dan papan gentian pula sering digunakan sebagai pembungkusan sekunder untuk memudahkan penyusunan, perlindungan tambahan dan pengedaran. Walau bagaimanapun, prestasinya boleh dipengaruhi oleh kelembapan dan keadaan persekitaran, menyebabkan pemilihan gred serta reka bentuk yang sesuai menjadi penting.

Bahan logam dan struktur komposit digunakan dalam aplikasi tertentu apabila produk memerlukan ciri perlindungan atau ketahanan khusus. Namun, penggunaannya perlu dinilai berdasarkan kesesuaian produk dan sistem pemprosesan yang dirancang.

Pemilihan kategori bahan merupakan langkah awal sebelum pengusaha menentukan sifat teknikal dan struktur pembungkusan yang lebih terperinci.

2. POLIETILENA (PE) DALAM PEMBUNGKUSAN SEJUK BEKU

Polietilena atau polyethylene (PE) merupakan salah satu keluarga polimer yang banyak digunakan dalam pembungkusan makanan. Bahan ini mempunyai beberapa gred dengan sifat yang berbeza, termasuk polietilena berketumpatan rendah dan polietilena berketumpatan tinggi.

Polietilena berketumpatan rendah atau LDPE lazimnya mempunyai sifat yang lebih fleksibel dan boleh digunakan untuk menghasilkan filem serta beg pembungkusan. Sifatnya yang boleh dilenturkan menjadikan bahan ini sesuai untuk beberapa aplikasi yang memerlukan pembungkusan mengikuti bentuk produk.

Polietilena berketumpatan tinggi atau HDPE pula mempunyai struktur yang lebih tegar dan digunakan dalam pelbagai aplikasi pembungkusan. Walau bagaimanapun, ketahanan dan kesesuaiannya pada suhu rendah bergantung kepada gred, ketebalan serta reka bentuk bahan.

Secara umum, PE mempunyai sifat penghalang wap air yang berguna, tetapi bukan bahan penghalang oksigen yang sangat tinggi. Oleh itu, bagi makanan yang sensitif terhadap pengoksidaan, penggunaan PE secara tunggal mungkin tidak memberikan perlindungan yang mencukupi untuk semua keadaan penyimpanan.

Pengusaha perlu mendapatkan spesifikasi bahan daripada pembekal kerana istilah PE sahaja tidak mencukupi untuk menentukan prestasi sebenar sesuatu pembungkusan.

3. POLIETILENA LINEAR BERKETUMPATAN RENDAH (LLDPE)

Polietilena linear berketumpatan rendah atau linear low-density polyethylene (LLDPE) digunakan secara meluas dalam penghasilan filem pembungkusan fleksibel. Bahan ini boleh memberikan gabungan kelenturan dan ketahanan mekanikal yang sesuai bagi pelbagai aplikasi makanan.

Salah satu kelebihan LLDPE ialah keupayaannya memberikan ketahanan terhadap koyakan dan tusukan, bergantung kepada formulasi serta ketebalan filem. Ciri ini berguna apabila pembungkusan perlu menahan tekanan semasa pengendalian atau apabila produk mempunyai permukaan yang tidak sekata.

Dalam pembungkusan makanan sejuk beku, LLDPE boleh digunakan sebagai bahan utama atau sebagai salah satu lapisan dalam struktur berbilang lapisan. Pemilihannya bergantung kepada keperluan produk dan kaedah pembungkusan yang digunakan.

Walaupun LLDPE mempunyai kelebihan tertentu dari segi ketahanan mekanikal, sifat penghalang oksigennya masih perlu dinilai apabila digunakan untuk makanan yang sensitif terhadap pengoksidaan.

Oleh itu, pengusaha perlu menilai prestasi keseluruhan filem dan bukannya menganggap semua bahan yang mengandungi LLDPE mempunyai sifat yang sama.

4. POLIPROPILENA (PP) DAN KESESUAIANNYA

Polipropilena atau polypropylene (PP) merupakan polimer yang digunakan dalam pelbagai bentuk pembungkusan makanan, termasuk filem, bekas dan komponen pembungkusan tegar.

Bahan ini mempunyai kelebihan tertentu dari segi ketegaran, ketahanan kimia dan kesesuaian untuk beberapa aplikasi yang melibatkan suhu lebih tinggi. Walau bagaimanapun, sifat PP pada suhu rendah perlu diberikan perhatian kerana sesetengah gred boleh menjadi lebih rapuh apabila terdedah kepada keadaan sejuk beku.

Oleh sebab itu, tidak semua bekas atau filem PP sesuai digunakan secara langsung untuk penyimpanan makanan pada suhu rendah. Gred yang diubah suai atau direka khusus mungkin mempunyai prestasi yang lebih baik, tetapi kesesuaiannya perlu disahkan melalui spesifikasi pembekal dan ujian penggunaan.

Sebagai contoh, bekas makanan yang kelihatan kukuh pada suhu bilik mungkin mengalami keretakan apabila terjatuh selepas disimpan dalam freezer. Keadaan ini menunjukkan bahawa ketahanan pada suhu bilik tidak semestinya menggambarkan prestasi pada suhu sejuk beku.

Pengusaha yang ingin menggunakan bekas PP perlu memastikan produk tersebut benar-benar dinyatakan sesuai untuk keadaan penyimpanan dan pengendalian yang dirancang.

5. POLIETILENA TEREFTALAT (PET)

Polietilena tereftalat atau polyethylene terephthalate (PET) merupakan bahan polimer yang digunakan dalam pelbagai struktur pembungkusan makanan. Dalam bentuk filem, PET boleh memberikan kekuatan mekanikal, kestabilan dimensi dan sifat permukaan yang sesuai untuk percetakan.

PET sering digunakan sebagai lapisan luar dalam struktur pembungkusan fleksibel berbilang lapisan. Lapisan tersebut boleh membantu memberikan kekuatan, kestabilan dan penampilan yang baik kepada keseluruhan pembungkusan.

Walau bagaimanapun, PET tidak semestinya digunakan secara tunggal untuk semua aplikasi makanan sejuk beku kerana keperluan pengedapan dan sifat penghalang mungkin memerlukan gabungan dengan bahan lain.

Pengusaha juga perlu membezakan antara PET biasa dengan gred atau struktur yang direka untuk aplikasi suhu tertentu. Kesesuaian bagi penyimpanan sejuk beku tidak boleh digunakan sebagai bukti bahawa pembungkusan tersebut sesuai untuk pemanasan atau proses suhu tinggi.

Oleh itu, PET perlu dinilai berdasarkan peranannya dalam keseluruhan struktur pembungkusan dan bukannya berdasarkan nama polimer semata-mata.

6. POLIAMIDA (PA ATAU NYLON)

Poliamida atau polyamide (PA), yang sering dikenali sebagai nylon, digunakan dalam pembungkusan makanan kerana mempunyai kekuatan mekanikal dan ketahanan terhadap tusukan yang berguna.

Bahan ini sering menjadi salah satu komponen dalam struktur pembungkusan berbilang lapisan, terutama apabila produk memerlukan perlindungan tambahan terhadap kerosakan fizikal. Sifatnya menjadikan PA sesuai dipertimbangkan untuk beberapa aplikasi pembungkusan daging dan makanan yang mempunyai bentuk tidak sekata.

Poliamida juga boleh memberikan sifat penghalang oksigen yang lebih baik berbanding sesetengah poliolefin dalam keadaan tertentu. Walau bagaimanapun, prestasi penghalang tersebut boleh dipengaruhi oleh kelembapan dan struktur bahan.

Oleh sebab itu, PA lazimnya digabungkan dengan lapisan lain untuk menghasilkan pembungkusan yang mempunyai keseimbangan antara kekuatan, sifat penghalang dan keperluan pemprosesan.

Pengusaha perlu mendapatkan maklumat tentang struktur lengkap pembungkusan kerana penggunaan istilah nylon sahaja tidak mencukupi untuk menentukan prestasi keseluruhan pek.

7. ETILENA VINIL ALKOHOL (EVOH)

Etilena vinil alkohol atau ethylene vinyl alcohol (EVOH) merupakan bahan yang terkenal dengan sifat penghalang oksigen yang tinggi dalam keadaan yang sesuai. Bahan ini digunakan dalam struktur pembungkusan berbilang lapisan apabila perlindungan terhadap kemasukan oksigen menjadi keutamaan.

Bagi makanan yang sensitif terhadap pengoksidaan, penggunaan lapisan EVOH boleh membantu mengurangkan perpindahan oksigen melalui struktur pembungkusan. Walau bagaimanapun, prestasi EVOH dipengaruhi oleh kelembapan, menyebabkan reka bentuk lapisan pelindung di sekelilingnya menjadi penting.

Dalam aplikasi komersial, EVOH biasanya tidak digunakan sebagai satu-satunya bahan pembungkusan fleksibel. Sebaliknya, ia digabungkan dengan polimer lain untuk menghasilkan struktur yang mempunyai kekuatan, perlindungan kelembapan dan sifat pengedapan yang diperlukan.

Pengusaha perlu memahami bahawa kewujudan lapisan EVOH tidak secara automatik menjamin jangka hayat produk tertentu. Keberkesanan pembungkusan masih bergantung kepada ketebalan lapisan, struktur keseluruhan, keadaan pengedapan dan suhu penyimpanan.

Oleh itu, EVOH merupakan contoh bagaimana bahan khusus boleh digunakan untuk meningkatkan fungsi tertentu dalam sistem pembungkusan.

8. MEMAHAMI PEMBUNGKUSAN BERBILANG LAPISAN

Pembungkusan berbilang lapisan atau multilayer packaging dihasilkan dengan menggabungkan dua atau lebih lapisan bahan yang mempunyai fungsi berbeza. Gabungan tersebut membolehkan pembungkusan direka untuk memenuhi beberapa keperluan teknikal secara serentak.

Sebagai contoh, satu lapisan mungkin dipilih untuk memberikan kekuatan mekanikal, manakala lapisan lain digunakan untuk meningkatkan sifat penghalang oksigen. Lapisan tambahan pula boleh disediakan untuk membolehkan pembungkusan ditutup menggunakan kaedah pengedapan haba.

Struktur seperti PET/PE atau PA/PE merupakan contoh gabungan bahan yang digunakan dalam pelbagai aplikasi pembungkusan makanan. Walau bagaimanapun, prestasi sebenar bergantung kepada gred, ketebalan, kaedah penggabungan dan spesifikasi pengeluar.

Pengusaha perlu memahami bahawa struktur berbilang lapisan bukan semestinya lebih baik untuk semua produk. Jika sesuatu makanan tidak memerlukan sifat penghalang yang tinggi, penggunaan struktur yang terlalu kompleks mungkin meningkatkan kos tanpa memberikan manfaat yang sepadan.

Oleh itu, reka bentuk pembungkusan perlu berdasarkan keperluan sebenar produk dan bukannya anggapan bahawa lebih banyak lapisan sentiasa menghasilkan perlindungan yang lebih baik.

9. SIFAT PENGHALANG WAP AIR

Sifat penghalang wap air merupakan salah satu parameter teknikal yang penting dalam pembungkusan makanan sejuk beku. Parameter ini menggambarkan keupayaan bahan mengurangkan perpindahan wap air melalui struktur pembungkusan.

Prestasi tersebut sering dinyatakan menggunakan kadar penghantaran wap air atau Water Vapour Transmission Rate (WVTR). Nilai WVTR yang lebih rendah biasanya menunjukkan kadar perpindahan wap air yang lebih rendah apabila diuji dalam keadaan yang sama.

Walau bagaimanapun, nilai WVTR tidak boleh dibandingkan secara langsung jika ujian dilakukan pada suhu atau kelembapan relatif yang berbeza. Keadaan ujian perlu dinyatakan supaya pengusaha dapat membuat perbandingan yang bermakna.

Bagi makanan sejuk beku yang sensitif terhadap kehilangan kelembapan, sifat penghalang wap air perlu diberikan perhatian khusus. Keperluan sebenar bergantung kepada luas permukaan produk, tempoh penyimpanan dan keadaan pembungkusan.

Pengusaha perlu meminta data WVTR yang relevan daripada pembekal apabila sifat penghalang wap air menjadi faktor penting dalam pemilihan bahan.

10. SIFAT PENGHALANG OKSIGEN

Sifat penghalang oksigen menggambarkan keupayaan bahan pembungkusan mengurangkan perpindahan oksigen daripada persekitaran ke bahagian dalam pek. Parameter ini penting bagi produk yang sensitif terhadap perubahan akibat pengoksidaan.

Prestasi penghalang oksigen lazimnya dinyatakan menggunakan Oxygen Transmission Rate (OTR). Nilai OTR yang lebih rendah menunjukkan kadar perpindahan oksigen yang lebih rendah apabila diuji pada keadaan yang sama.

Walau bagaimanapun, seperti WVTR, nilai OTR perlu ditafsir berdasarkan keadaan ujian yang digunakan. Suhu, kelembapan dan struktur bahan boleh mempengaruhi keputusan yang diperoleh.

Bagi produk makanan sejuk beku yang mengandungi lemak mudah teroksida, pengusaha mungkin memerlukan bahan dengan sifat penghalang oksigen yang lebih baik. Namun, pemilihan tersebut perlu mengambil kira jumlah oksigen dalam pek dan faktor lain yang mempengaruhi kestabilan produk.

Oleh itu, OTR merupakan salah satu parameter teknikal yang membantu pengusaha membandingkan bahan pembungkusan secara lebih objektif.

11. KETEBALAN FILEM DAN PRESTASI PEMBUNGKUSAN

Ketebalan filem pembungkusan sering dinyatakan dalam unit mikrometer atau mikron. Parameter ini mempengaruhi penggunaan bahan, kos dan beberapa ciri prestasi pembungkusan.

Secara umum, peningkatan ketebalan boleh meningkatkan kekuatan atau mengurangkan kadar perpindahan bahan tertentu bagi filem yang mempunyai komposisi sama. Walau bagaimanapun, hubungan tersebut tidak semestinya sama bagi semua struktur dan keadaan penggunaan.

Filem yang lebih tebal tidak semestinya memberikan sifat penghalang oksigen yang lebih baik daripada filem lebih nipis yang menggunakan bahan penghalang khusus. Begitu juga, ketahanan terhadap tusukan bergantung kepada sifat polimer dan struktur, bukan ketebalan sahaja.

Pengusaha perlu mengelakkan pemilihan pembungkusan berdasarkan angka mikron semata-mata. Dua filem dengan ketebalan sama mungkin mempunyai prestasi yang sangat berbeza jika diperbuat daripada bahan atau struktur yang berlainan.

Oleh itu, ketebalan perlu dinilai bersama sifat mekanikal, data penghalang dan keperluan penggunaan sebenar.

12. BEG PEMBUNGKUSAN FLEKSIBEL

Beg fleksibel merupakan salah satu bentuk pembungkusan yang banyak digunakan dalam industri makanan sejuk beku. Sistem ini boleh dihasilkan menggunakan pelbagai struktur filem dan disesuaikan dengan bentuk serta jumlah produk.

Kelebihan beg fleksibel termasuk penggunaan ruang yang cekap, berat pembungkusan yang relatif rendah dan kesesuaian untuk pelbagai kategori makanan. Walau bagaimanapun, prestasi perlindungannya bergantung kepada bahan, reka bentuk dan keadaan penutupan.

Bagi produk seperti sayur potong, bebola ikan dan makanan berasaskan doh, beg fleksibel boleh menjadi pilihan yang praktikal apabila bahan yang digunakan mempunyai sifat yang sesuai.

Pengusaha perlu memastikan dimensi beg membolehkan produk diisi tanpa tekanan berlebihan dan mempunyai ruang yang mencukupi untuk proses penutupan. Pemilihan saiz juga perlu mengambil kira keadaan produk selepas dibekukan.

Walaupun bentuk beg kelihatan mudah, spesifikasinya perlu ditentukan berdasarkan keperluan sebenar produk dan sistem pengeluaran.

13. BEKAS TEGAR DAN SEPARA TEGAR

Bekas tegar dan separa tegar digunakan apabila produk memerlukan sokongan bentuk atau perlindungan tambahan terhadap tekanan fizikal. Sistem ini boleh terdiri daripada dulang, bekas bertutup atau struktur lain yang direka untuk mengekalkan kedudukan produk.

Bagi makanan siap dimasak seperti nasi berlauk, pasta atau hidangan bersos, penggunaan bekas boleh membantu mengekalkan bentuk hidangan dan memudahkan pengendalian.

Walau bagaimanapun, bekas yang digunakan perlu sesuai dengan keadaan suhu rendah. Sesetengah bahan mungkin mengalami perubahan ketahanan apabila dibekukan, menyebabkan pemilihan gred dan reka bentuk menjadi penting.

Jika produk dirancang untuk dipanaskan bersama bekas, pengusaha perlu mendapatkan pengesahan tambahan tentang kesesuaian bahan bagi kaedah pemanasan tersebut. Kesesuaian untuk freezer tidak bermaksud bekas secara automatik sesuai untuk ketuhar gelombang mikro atau ketuhar biasa.

Oleh itu, sistem bekas tegar perlu dinilai berdasarkan fungsi perlindungan, keadaan penggunaan dan keperluan pengguna akhir.

14. PEMBUNGKUSAN VAKUM SEBAGAI SATU SISTEM

Pembungkusan vakum ialah sistem yang mengurangkan udara dalam pek sebelum pembungkusan ditutup. Kaedah ini boleh digunakan bersama bahan pembungkusan yang mempunyai sifat mekanikal dan penghalang yang sesuai.

Dalam makanan sejuk beku, pembungkusan vakum digunakan bagi sesetengah produk daging, ikan dan makanan lain apabila pengurangan udara dalam pek memberikan manfaat tertentu.

Walau bagaimanapun, penggunaan vakum tidak menjamin bahawa semua oksigen telah disingkirkan atau bahawa produk akan mempunyai jangka hayat yang lebih panjang dalam semua keadaan. Keberkesanannya bergantung kepada sifat produk, bahan pembungkusan, tahap vakum dan keadaan penyimpanan.

Pembungkusan vakum juga tidak menggantikan kawalan suhu atau amalan keselamatan makanan. Sesetengah bahaya mikrobiologi memerlukan perhatian khusus apabila makanan dibungkus dalam keadaan oksigen berkurangan.

Oleh itu, pengusaha perlu menilai pembungkusan vakum sebagai satu sistem yang mempunyai keperluan teknikal dan keselamatan tersendiri. Kaedah operasi dan kawalan pengedapannya akan dibincangkan dalam Modul 5.3.

15. PEMBUNGKUSAN KERTAS DAN KOTAK BERGELOMBANG

Kertas dan kotak papan gentian beralun atau corrugated fibreboard banyak digunakan sebagai pembungkusan sekunder bagi makanan sejuk beku. Fungsinya termasuk memudahkan penyusunan, perlindungan semasa pengangkutan dan pengurusan produk dalam kuantiti besar.

Walau bagaimanapun, prestasi kotak boleh dipengaruhi oleh kelembapan dan keadaan persekitaran. Dalam sistem penyimpanan sejuk beku, pembentukan pemeluwapan semasa pengendalian boleh menyebabkan sesetengah struktur papan gentian kehilangan kekuatan.

Oleh itu, pengusaha perlu memilih kotak yang mempunyai spesifikasi sesuai dengan berat produk, keadaan penyimpanan dan kaedah penyusunan.

Kotak juga perlu direka supaya tidak menghalang pengendalian yang selamat atau menyebabkan tekanan berlebihan kepada produk di bahagian bawah susunan.

Pemilihan pembungkusan sekunder yang sesuai membantu mengurangkan kerosakan semasa pengedaran dan memudahkan pengurusan stok di peringkat komersial.

16. SISTEM PEMBUNGKUSAN PRIMER, SEKUNDER DAN TERTIER

Dalam pengurusan pembungkusan makanan, sistem pembungkusan boleh dibahagikan kepada peringkat primer, sekunder dan tertier berdasarkan fungsinya.

Pembungkusan primer merupakan pembungkusan yang secara langsung mengandungi atau bersentuhan dengan makanan. Contohnya termasuk beg yang mengandungi nuget ayam atau bekas yang menempatkan hidangan siap dimasak.

Pembungkusan sekunder digunakan untuk mengumpulkan beberapa unit pembungkusan primer supaya lebih mudah disusun, disimpan dan diedarkan. Kotak yang mengandungi beberapa pek produk merupakan contoh yang lazim.

Pembungkusan tertier pula digunakan untuk memudahkan pengendalian dan pengangkutan dalam jumlah lebih besar, seperti susunan kotak pada palet yang dilindungi menggunakan bahan pembalut yang sesuai.

Setiap peringkat mempunyai keperluan berbeza dan perlu direka supaya saling menyokong. Pembungkusan primer memberikan perlindungan utama kepada makanan, manakala pembungkusan sekunder dan tertier membantu mengekalkan keadaan produk semasa pengendalian logistik.

Pengusaha perlu menilai keseluruhan sistem kerana kerosakan pada satu peringkat boleh mempengaruhi keberkesanan perlindungan pada peringkat lain.

17. PEMILIHAN BAHAN BERDASARKAN KATEGORI MAKANAN

Pemilihan bahan pembungkusan perlu mengambil kira sifat makanan kerana setiap kategori mempunyai keperluan perlindungan yang berbeza.

Bagi makanan laut, pertimbangan mungkin melibatkan perlindungan terhadap kehilangan kelembapan, pengoksidaan dan tusukan daripada bahagian produk yang keras. Bagi produk daging, pengusaha perlu menilai sifat penghalang, kekuatan filem dan kesesuaian sistem pembungkusan dengan bentuk produk.

Produk sayur-sayuran dan buah-buahan sejuk beku pula mungkin memerlukan pembungkusan yang membolehkan pengendalian unit kecil tanpa kerosakan berlebihan. Bagi makanan siap dimasak, pemilihan bekas atau filem perlu mengambil kira kandungan sos, lemak dan cara pengguna menyediakan makanan.

Produk bakeri sejuk beku mempunyai pertimbangan tersendiri kerana tekstur dan bentuk boleh menjadi sensitif terhadap tekanan serta perubahan kelembapan.

Oleh itu, pengusaha perlu menyediakan spesifikasi produk terlebih dahulu sebelum memilih bahan pembungkusan. Pendekatan ini mengelakkan penggunaan satu jenis pembungkusan secara umum bagi semua kategori makanan tanpa penilaian yang mencukupi.

18. MEMBACA SPESIFIKASI TEKNIKAL PEMBEKAL

Pembekal bahan pembungkusan biasanya menyediakan maklumat teknikal yang menerangkan sifat dan keadaan penggunaan bahan. Dokumen tersebut penting kerana ia membolehkan pengusaha membuat penilaian berdasarkan data, bukan sekadar dakwaan pemasaran.

Antara maklumat yang berguna termasuk komposisi bahan, struktur lapisan, ketebalan, sifat penghalang, kekuatan mekanikal dan julat suhu penggunaan.

Pengusaha juga perlu mendapatkan maklumat tentang kesesuaian bahan untuk sentuhan makanan serta sebarang batasan penggunaan yang berkaitan.

Jika pembekal menyatakan bahawa sesuatu filem sesuai untuk makanan sejuk beku, pengusaha perlu mendapatkan penjelasan tentang keadaan penggunaan yang dimaksudkan. Prestasi filem pada suhu rendah mungkin berbeza mengikut jenis produk dan kaedah pengendalian.

Dokumen spesifikasi yang jelas membantu pengusaha membandingkan beberapa pilihan bahan secara objektif dan mengurangkan risiko pembelian pembungkusan yang tidak sesuai.

19. CONTOH PRAKTIKAL PEMILIHAN PEMBUNGKUSAN

Bayangkan sebuah perusahaan makanan di Malaysia menghasilkan dua jenis produk, iaitu bebola ikan sejuk beku dan fillet ikan sejuk beku. Walaupun kedua-duanya berada dalam kategori makanan laut, keperluan pembungkusannya tidak semestinya sama.

Bebola ikan mempunyai bentuk yang relatif seragam dan boleh dibungkus dalam beg fleksibel yang mempunyai ketahanan sesuai. Pemilihan bahan perlu mengambil kira berat setiap pek, keadaan penyimpanan dan cara produk dikendalikan.

Fillet ikan pula mempunyai permukaan yang lebih luas dan mungkin memerlukan perhatian tambahan terhadap kehilangan kelembapan serta pengoksidaan. Jika sistem vakum dipertimbangkan, pengusaha perlu memilih struktur filem yang sesuai dan menilai keadaan produk selepas pembungkusan.

Pengusaha kemudian mendapatkan beberapa sampel pembungkusan daripada pembekal dan menjalankan ujian menggunakan produk sebenar. Penilaian boleh melibatkan keadaan fizikal pek, ketahanan semasa pengendalian dan perubahan kualiti sepanjang penyimpanan.

Keputusan ujian digunakan untuk menentukan bahan yang paling sesuai berdasarkan prestasi dan kos, bukannya memilih satu bahan yang sama untuk semua produk.

Contoh ini menunjukkan bahawa pemilihan pembungkusan perlu berdasarkan sifat produk dan keperluan penggunaan yang sebenar.

20. PANDUAN MEMILIH BAHAN PEMBUNGKUSAN

Pemilihan bahan pembungkusan yang baik memerlukan pengusaha menggabungkan maklumat produk, data teknikal bahan dan keadaan penggunaan sebenar.

Langkah awal ialah mengenal pasti jenis makanan, bentuk, berat, kandungan lemak dan kepekaan produk terhadap kehilangan kelembapan. Maklumat tersebut membantu menentukan sifat perlindungan yang diperlukan.

Seterusnya, pengusaha perlu menetapkan suhu penyimpanan, tempoh simpanan yang disasarkan dan kaedah pengedaran. Faktor ini mempengaruhi keperluan ketahanan serta prestasi penghalang pembungkusan.

Selepas itu, beberapa bahan yang berpotensi boleh dibandingkan berdasarkan spesifikasi pembekal. Pengusaha perlu memberikan perhatian kepada struktur bahan, ketebalan, WVTR, OTR, ketahanan mekanikal dan kesesuaian sentuhan makanan.

Pemilihan akhir sebaik-baiknya dibuat selepas ujian menggunakan produk sebenar kerana data makmal bahan tidak semestinya menggambarkan keseluruhan prestasi pembungkusan dalam operasi komersial.

Dengan pendekatan ini, pengusaha dapat memilih bahan pembungkusan yang sepadan dengan keperluan produk dan kemampuan perniagaan.

RUMUSAN

Bahan dan sistem pembungkusan makanan sejuk beku mempunyai sifat yang berbeza bergantung kepada jenis polimer, struktur lapisan, ketebalan dan reka bentuk pembungkusan.

Bahan seperti PE, LLDPE, PP, PET, PA dan EVOH digunakan dalam pelbagai aplikasi kerana masing-masing mempunyai ciri teknikal yang boleh dimanfaatkan untuk memenuhi keperluan produk tertentu.

Pembungkusan berbilang lapisan membolehkan beberapa fungsi digabungkan dalam satu struktur, manakala parameter seperti WVTR dan OTR membantu menilai prestasi penghalang terhadap wap air serta oksigen.

Selain bahan fleksibel, bekas tegar, pembungkusan vakum dan sistem pembungkusan sekunder juga mempunyai peranan tersendiri dalam pengendalian makanan sejuk beku.

Pengusaha perlu memahami bahawa tiada satu bahan pembungkusan yang paling sesuai untuk semua produk. Pemilihan perlu dibuat berdasarkan sifat makanan, keadaan penyimpanan, keperluan pengedaran dan data prestasi yang boleh dipercayai.

PENUTUP

Pemilihan bahan pembungkusan merupakan keputusan teknikal yang perlu dibuat secara terancang kerana prestasi sesuatu bahan mempengaruhi keberkesanan perlindungan produk sepanjang penyimpanan dan pengedaran.

Pengusaha perlu mengelakkan keputusan berdasarkan rupa, harga atau ketebalan semata-mata. Sebaliknya, pemilihan perlu mengambil kira komposisi bahan, sifat penghalang, ketahanan mekanikal dan kesesuaian untuk keadaan penggunaan sebenar.

Dalam artikel seterusnya, PM-13E-03 | Modul 5.3 — Kaedah Pembungkusan, Pengedapan dan Pemeriksaan Integriti Pek, kita akan membincangkan bagaimana bahan pembungkusan yang telah dipilih digunakan dalam operasi pengeluaran serta bagaimana keberkesanan penutupan pek diperiksa.

Pesanan Uncle: Jangan menganggap semua plastik pembungkusan mempunyai prestasi yang sama hanya kerana rupa dan ketebalannya hampir serupa. Dalam teknologi makanan, bahan yang sesuai ialah bahan yang mempunyai sifat teknikal yang sepadan dengan produk dan dibuktikan melalui spesifikasi serta ujian penggunaan.

GLOSARI RINGKAS

Polymer (Polimer): Bahan yang terdiri daripada molekul besar dan digunakan untuk menghasilkan pelbagai jenis plastik pembungkusan.

LDPE: Polietilena berketumpatan rendah yang lazimnya digunakan dalam pembungkusan fleksibel.

LLDPE: Polietilena linear berketumpatan rendah yang boleh memberikan gabungan kelenturan dan ketahanan mekanikal.

PP: Polipropilena, iaitu polimer yang digunakan dalam filem dan bekas pembungkusan makanan.

PET: Polietilena tereftalat yang digunakan dalam pelbagai struktur pembungkusan, termasuk sebagai lapisan luar filem berbilang lapisan.

PA: Poliamida atau nylon yang digunakan untuk meningkatkan sifat mekanikal tertentu dalam struktur pembungkusan.

EVOH: Etilena vinil alkohol yang digunakan sebagai bahan penghalang oksigen dalam struktur pembungkusan tertentu.

WVTR: Kadar penghantaran wap air melalui bahan pembungkusan berdasarkan keadaan ujian yang ditetapkan.

OTR: Kadar penghantaran oksigen melalui bahan pembungkusan berdasarkan keadaan ujian yang ditetapkan.

Multilayer Packaging: Pembungkusan yang menggabungkan beberapa lapisan bahan untuk menghasilkan gabungan sifat teknikal yang dikehendaki.

RUJUKAN RINGKAS

1. Robertson, G. L. (2012). Food Packaging: Principles and Practice. Edisi ke-3. CRC Press.

2. Coles, R., McDowell, D., & Kirwan, M. J. (Eds.). (2003). Food Packaging Technology. Blackwell Publishing.

3. Sun, D.-W. (Ed.). (2012). Handbook of Frozen Food Processing and Packaging. Edisi ke-2. CRC Press.

4. Fellows, P. J. (2022). Food Processing Technology: Principles and Practice. Edisi ke-5. Woodhead Publishing.

5. Codex Alimentarius Commission. Code of Practice for the Processing and Handling of Quick Frozen Foods (CXC 8-1976).

KUDEN ACADEMY

BETULKAN YANG BIASA, BIASAKAN YANG BETUL.